Als je ‘ja’ zei, maar je lichaam eigenlijk ‘nee’ bedoelde

Narcisme, havening, en somatic consent

Gisteren zat ik in Doorn op een congres over seksueel trauma. Geen licht onderwerp, en eerlijk gezegd kwam het geregeld best binnen. Wat me daar raakte, is hoe vaak mensen rationeel heel goed kunnen uitleggen dat iets niet oké was, maar het in hun lichaam niet meer kunnen terugvinden. Ook vond ik het inzicht overweldigend dat niet het trauma, maar vaak de context van het trauma traumatiserender is. Maar daarover schrijf ik later.

In mijn praktijk zie ik ook steeds weer dat cliënten precies weten wat er gebeurd is, maar niet meer goed kunnen voelen wat ze toen voelden. Alsof hun verhaal en hun lichaam niet meer helemaal in hetzelfde boek zitten.

Ze zeggen dan dingen als: “Ik wist eigenlijk niet wat ik wilde.” Of: “Ik bevroor.” “Ik liet het gebeuren.” “Ik zei ja, maar het voelde niet als een echte ja.”

En precies daar komen twee begrippen om de hoek kijken die voor veel mensen nieuw zijn: havening en somatic consent.

Havening is een lichaamsgerichte methode die zich richt op het zenuwstelsel. Niet door alleen te praten of alles opnieuw te analyseren, maar door het lichaam via zachte aanraking en aandacht stap voor stap weer een gevoel van veiligheid te laten ervaren. Het gaat dus niet om begrijpen met je hoofd, maar om het lichaam opnieuw laten ervaren dat het veilig mag zijn.

Somatic consent betekent letterlijk: lichamelijke toestemming. Dus niet alleen de vraag of iemand ja heeft gezegd met woorden, maar of het lichaam zich vrij, veilig en ontspannen genoeg voelde om echt te kunnen kiezen. Want een verbaal ja kan soms iets heel anders zijn dan een lijf dat zich werkelijk oké voelt.

En precies daar raken deze twee begrippen aan iets wat ik in mijn werk heel vaak tegenkom bij cliënten met een geschiedenis van narcisme of emotionele onveiligheid: het verlies van innerlijk grensgevoel.

Het lichaam liegt niet

Kinderen die opgroeien met narcisme leren al vroeg om zichzelf aan te passen. Ze worden goed in aanvoelen wat de ander nodig heeft, in pleasen, in spanning inslikken en vooral in het wantrouwen van hun eigen intuïtie. Het is zelden een bewuste keuze, maar een manier om te overleven in een onveilige of onvoorspelbare omgeving.

Kinderen in narcistische gezinnen ontwikkelen vaak een sterke fawn-respons: veilig blijven door voortdurend af te stemmen op de ander. Dat lijkt helpend, maar ondertussen raak je steeds verder verwijderd van wat jouw lichaam eigenlijk probeert te zeggen.

Je hoofd blijft dan zeggen dat het wel meevalt. Dat je niet moet overdrijven. Dat je normaal moet doen. Maar je lichaam vertelt iets anders. Het verstijft, houdt de adem vast, wordt koud, klapt dicht of verdwijnt als het ware even uit contact.

Dat zijn geen zwaktes. Dat is het zenuwstelsel dat doet wat het moet doen om te overleven.

Somatic consent: voelt je lichaam ook een ja?

Bij seksueel trauma wordt steeds vaker gekeken naar somatic consent, naar lichamelijke toestemming. Dus niet alleen de vraag of iemand ja heeft gezegd, maar of het lichaam zich veilig genoeg voelde om werkelijk te kunnen kiezen.

Dat verschil is groot. Want als je systeem gewend is geraakt aan aanpassen, dan is een ja soms geen vrije keuze, maar een automatische overlevingsreactie. En dan komt het besef vaak pas achteraf. Dat iets eigenlijk niet klopte. Dat het niet echt vrijwillig voelde, ook al leek het van buitenaf misschien wel zo.

Dat zie ik niet alleen in intieme (partner) relaties of seksualiteit, maar net zo goed in gezinnen waar narcisme een rol speelt. Daar raken grenzen vaak zo geleidelijk vervaagd, dat je pas veel later doorhebt wat er eigenlijk gebeurd is.

Narcisme en grensvervaging

Niet iedere narcist pleegt seksueel misbruik, maar in narcistische systemen zie je wel vaak een patroon waarin grenzen structureel onder druk staan. Er is weinig echte afstemming, weinig ruimte voor wederkerigheid en vaak een sterke focus op eigen behoeftebevrediging.

Dat kan zich op allerlei manieren uiten, soms zichtbaar en soms heel subtiel. Maar voor de partner en het kind in zo’n narcistische systeem is de kern vaak hetzelfde: het gevoel dat zijn of haar innerlijke signalen er niet echt toe doen.
En als dat lang genoeg doorgaat, ontstaat er iets ingrijpends. Niet alleen verwarring over de ander, maar ook verwarring over jezelf. Over wat je voelt, wat je mag voelen en of je gevoel überhaupt te vertrouwen is.

Het buikgevoel dat niemand zag

Dat raakt ook aan waarom het thema van mijn prenten-kinderboek Buikgeheim me zo na aan het hart ligt. Het boek gaat precies over dit thema: hoe kinderen ontzettend veel voelen in hun buik. Spanning, onveiligheid, schaamte, verwarring. Alleen wordt daar niet over gesproken of naar geluisterd.

Als die signalen steeds worden genegeerd of weggewuifd, leert een kind uiteindelijk iets heel ingrijpends: dat het eigen gevoel niet klopt. En dat is misschien wel een van de diepste vormen van vervreemding die je kunt meemaken.
In de praktijk zie ik vaak cliënten die dat nog steeds met zich meedragen. Cliënten die worstelen met grenzen, met relaties waarin ze zichzelf verliezen, met dissociatie of met een constante neiging om zichzelf weg te cijferen.

Havening en herstel in het lichaam

Havening richt zich op het zenuwstelsel en op het herstellen van een gevoel van veiligheid in het lichaam zelf. Niet door alles opnieuw te analyseren of te begrijpen, maar door het lichaam stap voor stap iets anders te laten ervaren.
Voor veel cliënten is dat geen vanzelfsprekend proces. Want als je systeem lang in alertheid heeft gestaan, kan rust in het begin juist onveilig voelen. Dan is ontspanning niet iets wat je doet, maar iets wat je opnieuw moet leren verdragen.
En precies daar begint vaak herstel. Niet in het hoofd, maar in het lijf. In het langzaam weer kunnen voelen dat je hier bent. Dat je lichaam niet alleen een plek van spanning is, maar ook een plek waar veiligheid weer kan terugkomen.

Boek "Ben ik nou gek"

Narcisme Herstel Pakket

"In je kracht pakket"

Familieopstellingen

Familieopstelling bij Praktijk de Rots specialist in systemisch coachen